Cổng làng – Biểu tượng văn hoá của làng quê Bắc bộ

Lũy tre thấp thoáng đàng xaMấy mươi bước nữa về qua cổng làngTrong lòng bỗng thấy xốn xang

Quê hương hai tiếng nặng mang suốt đời…

Xưa, ở những làng quê châu thổ Bắc bộ, Làng khi ấy tương đối khép kín, chỉ để một hoặc hai lối ra vào và cổng làng được lao lý là số lượng giới hạn giao lưu liên làng và mở ra khu thổ canh của làng đó. Vào buổi sáng, cổng làng mở, dân làng đi làm, đến tối lặn mặt trời, sau khi dân làng về thôn thì cổng làng được đóng lại, ” nội bất xuất, ngoại bất nhập ” .

Lâu dần, cổng làng không chỉ là nơi phân địa giới giữa những làng với nhau, mà trở thành hình tượng văn hoá của làng quê châu thổ Bắc bộ, cùng với cây đa, mái đình. Và cổng làng luôn có vị trí quan trọng trong đời sống thực và niềm tin người Việt .

Theo ý niệm truyền thống cuội nguồn, bên cạnh cây đa, giếng nước, đình chùa, cổng làng vốn có ý nghĩa như một sự nghênh đón chân thành, hồ hởi của người địa phương dành cho khách. Với những người con xa quê lâu, sau một hành trình dài dài quay trở lại, chiếc cổng làng luôn mang đến cảm xúc yên bình, thân thương, tạo những giá trị hữu hình vô giá .

Cổng làng xưa – Biểu tượng văn hoá của làng quê Bắc bộ

Cổng làng là một trong những bộ phận cấu thành không hề thiếu của làng quê truyền thống vùng Bắc Bộ. Cổng làng thường tập trung chuyên sâu nhiều ở vùng đồng bằng Bắc bộ như ở tỉnh Hà Bắc, Hà Tây, Tỉnh Nam Định, Hưng Yên, Tỉnh Thái Bình, đa phần là những vùng trồng lúa và có văn hoá làng xã. Có làng giàu, có làng khoa bảng, có làng nghề … tổng thể những cái hay cái đẹp đều được những vị túc nho viết thành câu đối khắc trước cổng. Và đó là một phần của văn hóa truyền thống làng .

Cổng làng nh đồng nhiều gió mát, dân làng thường đến ngồi chơi và nhiều khi cổng làng là nơi giao lưu tình cảm, trao đổi thông tin. Một chiếc cổng bằng gỗ cũ kỹ đã tróc sơn, một cánh hay một chiếc cổng xây bằng gạch rêu phong đã mọc đầy là hình ảnh quen thuộc của làng quê Bắc bộ Nước Ta – một hình tượng thân thương và đặc trưng của mỗi làng quê truyền thống cuội nguồn .

Cổng làng sinh ra từ rất sớm, gắn liền với sự hình thành và tăng trưởng của làng. Ðó là nơi đất lề, quê thói, làng đã đủ tuổi để cất dựng nên một chiếc cổng. Dù to dù nhỏ, dù xây bằng gạch hay ghép đá, chiếc cổng làng chính là dấu ấn vật chứng cho một nếp làng bề thế, gọn gàng. Cửa nhà trong làng hoàn toàn có thể xuề xòa, sơ sài ; con người hoàn toàn có thể lam lũ, nhếch nhác nhưng cổng làng thì phải đàng hoàng, chững chạc. Ðơn giản chỉ bởi cổng làng là bộ mặt, là hình tượng của làng quê, phần nào biểu lộ được cốt cách của làng, tư chất của mỗi người dân trong làng .

Cổng làng được dùng như một qui ước khoảng trống hơn là một số lượng giới hạn địa lý của làng. Tam quan cổng làng được dùng như một qui ước khoảng trống hơn là một số lượng giới hạn địa lý của làng. Nó chẳng ngǎn che được gì về vật lý lẫn thị giác. Vậy mà làng không cổng chẳng khác gì nhà không cửa. Nó như một tín hiệu đánh mốc trong và ngoài của khoảng trống làng – đó là một phần của văn hóa truyền thống làng. Cái kiểu lưu lại này luôn sống sót trong tâm thức người Việt. Một buổi giao lưu trong vạn vật thiên nhiên, một đám hội hè, hễ có nhiều quần thể khác nhau thì thế nào cũng dựng cổng, xác định ” xác lập chủ quyền lãnh thổ ” dẫu thực tiễn chẳng có gì ngǎn cách. Cổng làng như một nghi thức trong cấu trúc thiên nhiên và môi trường làng. Có cổng thì ở sát rìa làng, có cổng thì ở tít đầu đường, chỗ giao với cái quan ( đường cái ) và làng .

Vẻ đẹp của cổng làng gắn với nền văn minh lúa nước, mang tính phác họa, gợi nên những ước vọng của hội đồng từ đời này qua đời khác, nơi như có dáng đứng của cha, có vòng tay của mẹ, nơi điểm trung tâm để cho ta lượng đo sức mình khi đi xa và ngược lại nó cũng là nơi hút về những nỗi nhớ, những hoài niệm về quê nhà. Cố giáo sư Từ Chi cho rằng, cổng làng có vị trí quan trọng trong đời sống thực và đời sống niềm tin dân cư Nước Ta. Bởi lẽ, dù đô thị hóa đến đâu, nhiều nhà cao tầng liền kề hay biệt thự nghỉ dưỡng hạng sang, làng vẫn không hề là phố .

Chưa cần bước sâu vào làng, chưa đặt chân tới sân đình, đứng trước cổng làng, người lạ lẫm cũng hoàn toàn có thể cảm được phần nào cốt cách của làng, tư chất của mỗi người dân. Bởi vậy, cổng làng phải được đặt ở vị trí sang chảnh nhất và dễ nhìn nhất, để người của làng dù có tha phương cầu thực nơi đất khách quê người, quay trở lại trong một đêm không trăng, không sao chỉ khẽ chạm tay cũng biết mình đã về tới mái nhà thân yêu. Phía sau cánh cổng làng chính là sự liên kết hội đồng gia tộc làng xã, là những nét chung về phong tục, tập quán, văn hoá riêng không liên quan gì đến nhau không làng nào giống với làng nào .

Con đường đi qua cổng làng, để lại theo nǎm tháng những lớp bụi quê vô thường, vô thức, tận mắt chứng kiến không biết bao nhiêu sự kiện lớn của làng. Những đám rước, đám hội, thương nhau cũng hò hẹn ở chốn cổng làng, rồi khi về làm dâu, bước qua cổng làng về nhà chồng, trở thành một thành viên trong hội đồng dân cư … như đều được mở màn hay kết thúc ở đây. Có ai mỗi khi xa quê không ngoái nhìn lại, nhìn lần cuối tam quan làng mình. Những người con xa xứ, khi về lại quê nhà, bước qua cổng làng là biết mình đã về tới mái nhà thân yêu, về được lại mảnh đất chôn rau cắt rốn, chợt thấy lòng ấm lại. Có cả niềm hân hoan, nỗi bịn rịn ươn ướt trên mi, quệt vào vách cổng, sướt trên cột cổng. Và có ai mỗi khi xa quê không ngoái nhìn lại, nhìn lần cuối tam quan làng mình. Với vẻ trầm mặc ghi dấu ấn văn hóa truyền thống một thời được kiến thiết xây dựng và phương trưởng của vùng miền theo thời hạn .

Kiến trúc cổng làng châu thổ Bắc bộ

Kiến trúc cổng làng xưa không cầu kỳ, phô trương, mà chỉ nhằm mục đích chứng minh và khẳng định chỗ đứng của mình trong khoảng chừng khoảng trống làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ, vốn ” nửa kín, nửa hở “, trong đó số lượng giới hạn của nó chỉ mang đặc thù tượng trưng. Mỗi một cổng làng Nước Ta đều có những nét kiến trúc riêng làm điểm trung tâm trong cái bố cục tổng quan hòa giải với khoảng trống của con đường làng, lũy tre xanh, cây đa, giếng nước, ao làng và những cánh đồng lúa chín .

Cổng làng thường được đặt ở vị trí sang chảnh nhất, dễ nhìn thấy nhất và thường thì chỉ có một cửa chính nhưng ở nhiều nơi, liền với cửa chính còn có hai cửa phụ thấp và nhỏ hơn, được thiết kế xây dựng trang trí hài hoà với cổng chính, tạo thành một thể kiến trúc thống nhất tựa như những ngôi tam quan của chùa, hay như những bức cửa mã ở đình làng. Ngày thường, người lạ kể cả dân làng chỉ được qua lại ở hai cửa ngách, khi làng có việc trọng đại như vua đến thăm, lễ rước quan trạng vinh qui, hội hè … cửa chính mới được mở ra. Hai bên cổng làng thường gắn đôi vế đối chữ nho, câu đối hoàn toàn có thể do vua ban nhưng phần nhiều là những câu đối do làng lập nên .

Cổng làng thường là một tam quan xây gạch, không to lắm cũng không lớn lắm. Cầu kỳ thì đắp ngói với một vài họa tiết dân gian. Ở những chốn quê nghèo, cổng làng mộc mạc. Hai bên trụ gạch thấp nhỏ, khiêm nhường đỡ một tấm xà cũng bằng gạch, thế là thành cổng làng. Không một nét vẽ trang điểm, không màu mè, thậm chí còn không một nét chữ tên làng, vậy mà chính những chiếc cổng vô danh như vậy lại trở nên thân thương gắn bó vô chừng .

Làng khá giả thì cổng lớn, rồng chầu, hổ phục, nóc mái và đầu đao có khi kết đôi chim phượng. Thời phong kiến, nhiều khi Gianh Giá của làng quyết định hành động tầm cỡ cổng làng. Ngày ấy, làng nào có nhiều người đỗ đạt, làm quan thường được vua ban cho quyền xây cổng lớn nhưng cũng không được vượt quá những qui định của luật lệ .

Cũng không ít làng dựng hai cổng, gồm cổng tiền và cổng hậu. Cổng tiền, thường hướng về phía Đông Nam, hướng của gió lành, hướng của mặt trời mọc, để đón những niềm vui sinh sôi trong lao động và niềm hạnh phúc, còn cổng hậu, thường hướng ra phía Tây, hướng mặt trời lặn, để tiễn đưa những vướng bận buồn rầu .Cổng làng trước kia còn có cánh cửa, do bà con địa phương chung tiền dựng bằng gỗ hoặc bằng tre và thường trổ về hướng Đông Nam, đón gió mát và mặt trời mọc. Cánh cửa ấy mở ra mỗi sớm, với kỳ vọng mang vào phúc lộc và niềm vui. Cổng có người thay nhau canh gác để bảo vệ bình an cho bà con, khi có dịch chuyển .

Cổng làng, so với người xưa, có sự gắn bó thâm thúy, biểu lộ tình cảm thiêng liêng với quê nhà xứ sở. Xưa, Lương Văn Can, người sáng lập ra trào lưu Đông Kinh nghĩa thục ( 1907 ), quê ở làng Nhị Khê, Thường Tín, mỗi khi về quê, qua cổng làng là cổng Quốc, có đề bốn chữ “ Như kiến đại tân ” ( Như được đón khách quý ), nếu đi xe tay, đến cổng Quốc, ông đều xuống xe, đi bộ về nhà. Mặc dù theo lệ làng phải đến gần đền thờ Nguyễn Trãi, gọi là đền ông Khai Quốc, có tấm bia hạ mã, người đi xe mới phải xuống xe đi bộ qua đền, rồi qua đền lại được lên xe đi tiếp .

Tình cảm sâu nặng với quê nhà, trân trọng những bậc tiên liệt của người quê, mỗi khi qua cổng làng đáng quý, đáng trọng biết bao. Trải qua bao đời, những tình cảm ấy, gắn với cây đa, giếng nước, ao làng, gắn với những ngôi đình, ngôi chùa cổ, đã trở thành hồn quê, mang sức sống và bản lĩnh của làng, trở thành sức mạnh vật chất, chống lại quân địch, mỗi khi quốc gia bị xâm lược. Nhờ vậy mà ở những thời kỳ dân tộc bản địa ta bị mất nước nhưng làng thì không khi nào mất. Và lẽ sống của người làng được ghi tạc ở cổng làng, luôn sáng ngời những giá trị chân, thiện, mỹ. Đó chính là một diện mạo mang truyền thống độc lạ của văn hoá làng .

Trải qua thăng trầm của thời hạn, thời nay cổng làng – Biểu tượng văn hoá của làng quê châu thổ Bắc bộ đang dần đi vào quên lãng bởi vận tốc chóng mặt của sự đô thị hóa. Nhà tầng với nhiều phong thái kiến thiết xây dựng pha tạp đã mọc lên giữa những làng quê bao đời mộc mạc, bình dị, phá vỡ không ít cái cảnh sắc đã là đặc trưng của nông thôn Bắc bộ suốt mấy trăm năm .

Dẫu vậy, vẫn còn ở đâu đó tại những làng quê miền Bắc bộ vẻ đẹp của những kiến trúc cổ của những chiếc cổng làng phong phú. Cổng làng Bắc bộ như một lời mời chào thành thật nhất để ta bước vào với đời sống làng quê. Trong một góc tâm thức nào đó của người dân, cổng làng vẫn sống sót như một hình tượng thân thương và đặc trưng của mỗi làng quê truyền thống lịch sử .

Hiện nay, những làng quê Nước Ta và những làng xã ngoại ô thành phố đang nở rộ “ trào lưu ” phục chế lại hay kiến thiết xây dựng mới những cổng làng theo kiểu truyền thống cuội nguồn. Đó là một nét đáng mừng. Nhưng có lẽ rằng, niềm vui sẽ toàn vẹn hơn nếu sau mỗi cổng làng ấy là đời sống người dân luôn no ấm, yên bình và đậm đà truyền thống “ Mỹ tục khả phong ” ( Phong tục tốt đẹp ) riêng .

Theo Du lich

Ý kiến của bạn :